Zasada decorum to zasada stosowności, zgodnie z którą forma wypowiedzi powinna być dopasowana do treści, gatunku, bohatera oraz sytuacji. Dzięki niej utwór zachowuje spójność, a sposób przedstawienia wydarzeń pasuje do ich charakteru. W literaturze decorum może być zarówno przestrzegane, jak i świadomie łamane, jeśli autor chce osiągnąć konkretny efekt. W dalszej części pokażemy Ci najważniejsze przykłady i wyjaśnimy, jak rozpoznać tę zasadę w utworze. Sprawdź, na czym dokładnie polega decorum i dlaczego tak często pojawia się w analizie literackiej.
Zasada decorum – co to jest i na czym polega?
Decorum nie należy rozumieć wyłącznie jako nakazu używania ładnego czy podniosłego języka. Styl powinien być odpowiedni do tego, o czym autor pisze, kto mówi, w jakim gatunku powstaje utwór i jaki efekt ma wywołać.
Dlatego poważny temat może wymagać zupełnie innego sposobu przedstawienia niż scena komiczna czy wypowiedź bohatera posługującego się językiem potocznym. Liczy się przede wszystkim zgodność poszczególnych elementów utworu i ich funkcja w całości.
Decorum to zasada stosowności, według której styl, język, bohaterowie i sposób przedstawienia powinny odpowiadać tematowi, gatunkowi oraz sytuacji.
Skąd pochodzi słowo decorum? Prepon, aptum i decorum
Korzenie pojęcia sięgają starożytnej Grecji. Funkcjonowało tam słowo prepon, odnoszące się do tego, co właściwe, odpowiednie i stosowne wobec konkretnej sytuacji, odbiorcy lub przedmiotu wypowiedzi.
W tradycji rzymskiej rozwinięto tę ideę pod nazwami decorum oraz aptum. Z czasem stała się ważnym elementem zarówno retoryki, jak i poetyki. Nie warto więc sprowadzać jej powstania do jednego autora. Decorum rozwijało się stopniowo wraz z antyczną refleksją nad tym, jak należy dobierać formę wypowiedzi do jej treści i celu.
Nie. Zasadę stosowności odnoszono również do retoryki, malarstwa i architektury, gdzie forma także miała odpowiadać funkcji, tematowi lub sytuacji. W tym artykule skupiamy się jednak na literaturze, ponieważ właśnie tam decorum szczególnie wyraźnie wpływało na dobór stylu, języka, bohaterów i sposobu przedstawienia.
Co musi być zgodne z zasadą decorum? 5 najważniejszych elementów
Decorum nie dotyczy tylko języka albo samego gatunku. O stosowności możemy mówić wtedy, gdy kilka elementów utworu jest ze sobą zgodnych i razem tworzy spójną całość.
Nie oznacza to, że każdy utwór musi być całkowicie jednolity. Poszczególne elementy mogą się różnić, jeśli ich zestawienie jest uzasadnione konstrukcją dzieła.
Decorum wewnętrzne i zewnętrzne – czym się różnią?
Stosowność można rozpatrywać na dwóch poziomach. Decorum wewnętrzne dotyczy zgodności elementów samego utworu, natomiast decorum zewnętrzne odnosi się do dopasowania wypowiedzi do odbiorcy i okoliczności, w których zostaje przedstawiona.
Stosowność wewnętrzna – zgodność elementów utworu
W przypadku stosowności wewnętrznej liczy się relacja między tym, o czym autor mówi, a tym, w jaki sposób to przedstawia. Język powinien odpowiadać tematowi, sposób wypowiedzi pasować do postaci, a użyte środki stylistyczne współgrać z tonem całego dzieła.
Nie chodzi przy tym o całkowitą jednolitość. Autor może zmienić styl czy sposób wypowiedzi, jeśli ma to uzasadnienie i pełni konkretną funkcję w utworze.
Stosowność zewnętrzna – dopasowanie do odbiorcy i sytuacji
Decorum zewnętrzne każe spojrzeć szerzej. Wypowiedź powinna być odpowiednia nie tylko do treści, ale również do odbiorcy, miejsca, czasu i okoliczności. Ten sam sposób mówienia nie będzie więc równie stosowny w każdej sytuacji.
Łatwo zobaczyć to na prostym przykładzie. Swobodny język używany podczas prywatnej rozmowy może być zupełnie naturalny, ale podczas oficjalnego przemówienia zostałby odebrany jako niedopasowany do sytuacji. Właśnie na tym polega różnica między tymi dwoma poziomami decorum: pierwszy pilnuje spójności wewnątrz dzieła, drugi jego dopasowania do sytuacji komunikacyjnej.
3 style decorum – wysoki, średni i niski
W tradycyjnej poetyce określone tematy, bohaterowie i sposób wypowiedzi były przypisywane do odpowiedniego poziomu stylu. Dzięki temu forma utworu miała pozostać zgodna z jego rangą i charakterem, a czytelnik od razu rozpoznawał, z jakim typem świata przedstawionego ma do czynienia.
Taki podział został później uporządkowany w tzw. Kole Wergiliusza, czyli Rota Virgilii, które łączyło trzy dzieła Wergiliusza z trzema poziomami stylu. Eneida reprezentowała styl wysoki, Georgiki średni, a Bukoliki niski. W średniowiecznej teorii literatury ten schemat stał się znacznie bardziej sztywny i zaczął wyznaczać, jakie tematy, postaci i rekwizyty uznawano za odpowiednie dla danego stylu.
Warto przy tym pamiętać, że styl niski nie oznaczał stylu gorszego. Problem pojawiał się dopiero wtedy, gdy sposób wypowiedzi był niedopasowany do tematu, bohatera albo gatunku. Właśnie to niedopasowanie mogło zostać uznane za naruszenie decorum.
Horacy i „Ars Poetica” – jak rozumiał zasadę decorum?
Horacy należał do najważniejszych autorów, którzy uporządkowali klasyczne myślenie o stosowności w literaturze. W Ars Poetica zwracał uwagę przede wszystkim na spójność utworu, umiar oraz dopasowanie poszczególnych elementów do całości. Najłatwiej zrozumieć jego podejście na trzech konkretnych przykładach.
Kompozycyjny potwór – kiedy części utworu do siebie nie pasują
Horacy posłużył się obrazem dziwacznej istoty złożonej z niepasujących do siebie części, między innymi ludzkiej głowy, końskiej szyi i rybiego ogona. Taki „potwór” miał pokazać, jak wygląda dzieło, którego elementy zostały zestawione bez wyraźnego związku i wewnętrznej logiki.
Liczy się więc nie tylko jakość pojedynczych fragmentów. Nawet dobrze napisane części mogą osłabić utwór, jeśli razem nie tworzą spójnej całości.
Purpurowa łata – ozdobność bez uzasadnienia
Drugim trafnym przykładem jest purpureus pannus, czyli purpurowa łata. Horacy określał w ten sposób wyjątkowo ozdobny fragment wstawiony do tekstu bez wyraźnego powodu i niedopasowany do jego tonu.
Sam bogaty czy efektowny język nie narusza decorum. Problem zaczyna się wtedy, gdy autor stosuje ozdobniki tylko po to, aby zrobić wrażenie, mimo że nie służą one treści ani nie pasują do reszty utworu.
Dlaczego drastyczne wydarzenia rozgrywały się poza sceną?
Decorum obejmowało również sposób przedstawiania wydarzeń. Horacy wskazywał, że szczególnie brutalnych czynów nie powinno się pokazywać bezpośrednio widzom. Jako przykład przywoływał Medeę zabijającą własne dzieci. Takie wydarzenie miało rozgrywać się poza sceną, a odbiorcy dowiadywali się o nim z relacji posłańca.
Pokazuje to, że stosowność dotyczyła nie tylko tego, co znajduje się w utworze, ale również jak zostaje pokazane. Ten sam motyw można było więc uznać za właściwy lub niestosowny w zależności od sposobu jego przedstawienia.
Jak zmieniało się decorum? Od antyku do XX wieku
Sposób rozumienia decorum zmieniał się wraz z przemianami literatury. W antyku zasada stosowności pomagała zachować zgodność między tematem, stylem i sposobem przedstawienia, a w kolejnych epokach coraz dokładniej określano, jakie środki uznawano za odpowiednie dla określonych gatunków i bohaterów.
W średniowieczu hierarchia stylów została mocno usztywniona. Renesans nadal czerpał z antycznych zasad poetyki, ale twórczość Szekspira pokazała, że mieszanie tonu tragicznego z komicznym czy języka podniosłego z potocznym może pełnić świadomą funkcję artystyczną. Klasycyzm ponownie przywiązywał dużą wagę do norm gatunkowych i stosowności, natomiast romantyzm zdecydowanie wystąpił przeciw sztywnemu oddzielaniu stylów i gatunków.
W XX wieku o stosowności coraz częściej decydowało nie miejsce danego tematu w tradycyjnej hierarchii, lecz to, jaki sposób mówienia najlepiej odpowiada przedstawianemu doświadczeniu. Dlatego język pozornie „niski” lub potoczny mógł okazać się bardziej stosowny niż styl podniosły. Z czasem decorum przestało być więc wyłącznie sztywną regułą i coraz częściej stawało się świadomym narzędziem twórczym.
Zasada decorum w literaturze – przykłady z konkretnych utworów
Teorię decorum najłatwiej zrozumieć na konkretnych utworach. W jednych autorzy podporządkowują styl i konstrukcję przyjętej konwencji, w innych celowo przekraczają jej granice. Co ciekawe, takie naruszenie nie zawsze oznacza błąd, co dobrze pokazują przykłady Kochanowskiego, Szekspira czy Białoszewskiego.
„Antygona” – klasyczny przykład przestrzegania decorum
W Antygonie Sofoklesa temat jest poważny, bohaterowie należą do świata władców i rodów królewskich, a język odpowiada randze konfliktu dotyczącego prawa, obowiązku, śmierci i odpowiedzialności. Nie pojawia się przypadkowy komizm, który rozbijałby tragiczny ton utworu.
Decorum widać również w sposobie przedstawiania przemocy. Drastyczne wydarzenia nie są eksponowane bezpośrednio przed widzem, lecz zostają przekazane za pomocą relacji. Dzięki temu nawet bardzo brutalne elementy historii mieszczą się w przyjętej konwencji tragedii.
„Odprawa posłów greckich” – decorum i język Iketaona
Jan Kochanowski w Odprawie posłów greckich wyraźnie korzysta z klasycznego wzorca tragedii. Podniosła problematyka polityczna i moralna otrzymuje formę odpowiadającą randze przedstawionych wydarzeń.
Ciekawszy jest jednak Iketaon. Jego wypowiedzi zawierają więcej kolokwializmów, przysłów i elementów języka potocznego. Nie jest to przypadkowe złamanie stylu. Taki sposób mówienia pomaga scharakteryzować go jako demagoga.
Ten przykład dobrze pokazuje, że decorum nie wymaga, aby każda postać mówiła identycznie. Język powinien być dopasowany do konkretnego bohatera i funkcji, jaką pełni w utworze.
„Treny” – świadome przekroczenie zasady decorum
W renesansowej hierarchii gatunków tren był formą o wysokiej randze, kojarzoną przede wszystkim z opłakiwaniem osób wybitnych. Kochanowski przełamał tę konwencję, poświęcając cały cykl swojej kilkuletniej córce Urszuli.
Właśnie dlatego Treny są tak ciekawym przykładem. Poeta nie złamał decorum przez nieuwagę. Świadomie poszerzył granice gatunku, aby osobiste cierpienie ojca mogło stać się tematem poezji wysokiej. Dzięki temu doświadczenie jednostkowej straty zyskało znacznie szerszy wymiar filozoficzny i egzystencjalny.
Szkolne ujęcie mówi o przekroczeniu decorum przez uczynienie małego dziecka bohaterką wysokiej poezji funeralnej. W badaniach wskazuje się jednak, że Treny pozostają zarazem silnie związane z tradycją gatunkową. Dlatego można mówić nie tylko o złamaniu reguły, lecz także o jej twórczym przekształceniu.
Szekspir – mieszanie tragizmu z komizmem
Dramaty Szekspira wyraźnie odchodzą od klasycznej zasady jednolitego tonu. Obok scen poważnych pojawia się komizm, obok języka podniosłego mowa potoczna, a w tragedii mogą występować również bohaterowie wywodzący się z niższych warstw społecznych.
Dobrym przykładem jest scena grabarzy w Hamlecie. Rozmowa dwóch prostych bohaterów ma miejscami komiczny charakter, mimo że odbywa się na cmentarzu i dotyczy śmierci. Szekspir świadomie zestawia więc elementy, które klasyczna poetyka starała się oddzielać.
Nie oznacza to jednak, że Szekspir po prostu ignorował reguły. Mieszanie różnych tonów pozwalało mu pokazać świat i bohaterów jako bardziej złożonych niż w sztywnej klasycznej konwencji.
„Cyd” – kiedy stosowność zderza się z zachowaniem bohatera
W przypadku Cyda Pierre’a Corneille’a problem nie dotyczył przede wszystkim języka, lecz zachowania Szimeny. Bohaterka kocha Rodriga, który zabił jej ojca, a możliwość późniejszego związku z nim została przez krytyków uznana za trudną do pogodzenia z klasycystyczną zasadą bienséance, czyli stosowności.
Spór wokół dramatu dobrze pokazuje, że decorum mogło obejmować także to, jak powinien zachować się bohater w określonej sytuacji. Liczył się więc nie tylko styl wypowiedzi, ale również wiarygodność postawy wobec obowiązujących norm moralnych i obyczajowych.
„Pamiętnik z powstania warszawskiego” – nowe rozumienie decorum
Na pierwszy rzut oka Pamiętnik z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego stoi bardzo daleko od klasycznej stosowności. Wielkie i tragiczne wydarzenie historyczne zostaje opisane językiem potocznym, urywanym i przypominającym żywą mowę, bez heroicznego patosu.
Właśnie tutaj pojawia się ciekawy paradoks. Taki język można odczytać jako nową formę decorum, ponieważ odpowiada perspektywie zwykłego cywila próbującego przeżyć w czasie powstania. Podniosły styl mógłby w tym przypadku brzmieć mniej prawdziwie niż codzienna, fragmentaryczna relacja.
Białoszewski pokazuje więc, jak bardzo zmieniło się samo rozumienie stosowności. Forma nadal może być dopasowana do treści, ale o tym dopasowaniu nie decydują już sztywne hierarchie stylów, lecz charakter przedstawianego doświadczenia.
Decorum a trzy jedności, czystość gatunkowa i prawdopodobieństwo
W poetyce klasycystycznej decorum, zasada trzech jedności, czystość gatunkowa i prawdopodobieństwo były ze sobą historycznie powiązane. Łatwo je więc pomylić, ale każde z tych pojęć dotyczy innego aspektu budowy i oceny utworu.
Warto zapamiętać zwłaszcza jedno rozróżnienie: złamanie zasady trzech jedności nie oznacza automatycznie złamania decorum. Utwór może swobodnie zmieniać miejsce lub rozciągać akcję w czasie, a jednocześnie zachować stosowność stylu, języka i sposobu przedstawienia. Podobnie mieszanie gatunków samo w sobie nie przesądza o braku decorum, jeśli autor robi to świadomie i konsekwentnie.
Co oznacza złamanie zasady decorum?
Złamanie decorum nie musi oznaczać, że autor popełnił błąd. Niedopasowanie stylu, tonu czy sposobu przedstawienia może być przypadkowe, ale może też zostać celowo wykorzystane jako środek artystyczny, który ma wywołać określony efekt.
Kiedy złamanie decorum jest błędem?
O błędzie możemy mówić wtedy, gdy niedopasowanie nie ma wyraźnego uzasadnienia. Fragment napisany w zupełnie innym tonie może wtedy burzyć spójność utworu, osłabiać jego wymowę albo sprawiać wrażenie przypadkowo wstawionego.
Takie naruszenie decorum wygląda przede wszystkim jak problem warsztatowy. Autor zestawia ze sobą elementy, które do siebie nie pasują, ale nie wykorzystuje powstałego kontrastu w żaden znaczący sposób. W dawnej poetyce właśnie takie niedopasowania mogły być oceniane jako naruszenie stosowności.
Kiedy jest świadomym zabiegiem autora?
Sytuacja wygląda zupełnie inaczej, gdy autor celowo łamie oczekiwania odbiorcy. Rozbieżność między stylem a tematem może wtedy stać się częścią pomysłu na utwór. Nie osłabia jego konstrukcji, lecz pomaga osiągnąć konkretny efekt.
Świadome przekroczenie decorum może służyć między innymi jako:
- parodia, gdy autor naśladuje określoną konwencję i celowo ją wyolbrzymia,
- satyra, gdy niedopasowanie pomaga ośmieszyć opisywane zjawisko,
- groteska, gdy łączone są elementy pozornie sprzeczne,
- kontrast, który mocniej podkreśla różnicę między treścią a formą,
- ironia, gdy sposób wypowiedzi nie odpowiada dosłownemu sensowi sytuacji,
- zaskoczenie odbiorcy, które zmusza go do innego spojrzenia na temat.
Świadome łamanie decorum od dawna było wykorzystywane właśnie w parodii i satyrze, szczególnie przez zestawianie podniosłej formy z błahą lub przyziemną treścią.
W drugim przypadku niedopasowanie nie jest pomyłką. To właśnie ono tworzy efekt komiczny i pokazuje, jak może działać świadome naruszenie zasady stosowności.
Jak rozpoznać i opisać decorum w utworze?
Znajomość definicji to dopiero początek. Przy analizie tekstu najlepiej sprawdzić krok po kroku, czy poszczególne elementy utworu są do siebie dopasowane i czy ewentualne odstępstwa pełnią określoną funkcję.
Jak rozpoznać decorum? 5 pytań do tekstu
- Czy styl pasuje do tematu?
- Czy język pasuje do bohatera lub narratora?
- Czy bohater i jego zachowanie odpowiadają konwencji gatunku?
- Czy sposób przedstawienia wydarzeń pasuje do tonu utworu?
- Jeśli coś nie pasuje, czy autor zrobił to świadomie i jaki efekt dzięki temu osiągnął?
Jeśli odpowiesz na te pytania, zwykle szybko zauważysz, czy autor przestrzega decorum, czy celowo je przekracza.
Jak napisać o decorum w analizie?
Najlepiej nie poprzestawać na samym stwierdzeniu, że decorum zostało zachowane albo złamane. Dobra analiza powinna pokazać konkretny element utworu i wyjaśnić, dlaczego ma on znaczenie.
Prosty schemat:
nazwij zasadę → wskaż konkretny fragment lub cechę → pokaż dopasowanie albo niedopasowanie → wyjaśnij jego funkcję
Taki sposób pisania jest znacznie lepszy niż samo hasło „w utworze występuje decorum”, ponieważ od razu pokazuje, na czym opierasz swoją interpretację i jaki efekt osiąga autor.
Jedna scena, trzy style – jak decorum zmienia odbiór?
Najłatwiej zobaczyć działanie decorum wtedy, gdy ta sama sytuacja zostaje przedstawiona na kilka różnych sposobów. Wyobraź sobie bohatera, który po wielu latach wraca do rodzinnego domu. Samo wydarzenie się nie zmienia, ale dobór stylu całkowicie wpływa na jego odbiór.
W każdym przypadku opisujemy to samo wydarzenie, ale zmienia się jego ton i sposób, w jaki odbiera je czytelnik. Pierwsza wersja może pasować do historii o powrocie wielkiego bohatera, druga do spokojnej narracji obyczajowej, a trzecia do opowieści prowadzonej z perspektywy zwykłej, bezpośredniej postaci.
Właśnie dlatego styl wysoki, średni czy niski nie jest sam w sobie dobry albo zły. O decorum decyduje dopasowanie. Jeśli sposób wypowiedzi odpowiada tematowi, bohaterowi, gatunkowi i zamierzonemu efektowi, spełnia swoją funkcję. Jeśli autor celowo wybiera styl pozornie niepasujący, warto z kolei sprawdzić, co dzięki temu osiąga.
Dlaczego warto znać zasadę decorum podczas analizy utworu? Podsumowanie
Znajomość decorum pozwala lepiej ocenić nie tylko to, czy utwór wpisuje się w określoną konwencję. Często jeszcze ciekawsza jest sytuacja, w której autor świadomie tworzy rozdźwięk między formą a treścią, ponieważ właśnie wtedy sposób naruszenia reguły może ujawnić jego intencję, sposób budowania ironii, kontrastu albo nowego sensu.
Podczas analizy nie pytaj więc wyłącznie: czy autor zachował decorum? Często ważniejsze pytanie brzmi: jeśli je złamał, dlaczego to zrobił i jaki efekt dzięki temu osiągnął? Taka perspektywa pomaga przejść od prostego rozpoznania środka do właściwej interpretacji utworu.
Bibliografia:
- https://zpe.gov.pl/b/decorum-w-wybranych-tekstach-literatury-starozytnej/P16ujD8vY
- Horacy, Sztuka poetycka, [w:] Dzieła wszystkie, tłum. Adam Lam, Warszawa 2019.
- Michałowska Teresa, „Stosowność”, [w:] Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze – Renesans – Barok, red. Teresa Michałowska, Wrocław 1990, s. 790.
- Korolko Mirosław, Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1990.
- https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/DCCtV2Fks
- https://bn.org.pl/download/document/1254235935.pdf
- Kochanowski Jan, Treny, oprac. Janusz Pelc, wyd. 16 popr., Wrocław 2009, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 1.
- https://www.scribd.com/document/734998556/BN-Odprawa-Pos%C5%82ow-Greckich
- http://staropolska.pl/renesans/jan_kochanowski/treny/treny_01.html
- https://zpe.gov.pl/b/bogactwo-szczegolow-w-opisywaniu-rzeczywistosci-powstanczej-w-pamietniku-z-powstania-warszawskiego-mirona-bialoszewskiego/P15y0gEYa
Karolina Nowak
Ukończyła studia związane z komunikacją cyfrową i marketingiem internetowym, a następnie poszerzała swoje kompetencje podczas kursów z cyberbezpieczeństwa, ochrony danych oraz wykorzystania sztucznej inteligencji w…
- Więcej wpisów autora
